STRES KAYNAKLARI
Muzaffer BIYIK*
Köksal BOZTAŞ**
Stres kaynakları, strese neden olan unsurlardır.
Etkileri nedeniyle stresin kaynakları, stres yapıcıların neler olduğu, kişiyi
ne gibi psikolojik veya fizyolojik rahatsızlıklara sürüklediği, stresle baş etmek
için kişinin, sosyal çevrenin ve örgütün ne tür önlemler alıp uygulayacağı
konular, günümüzde son derece önem kazanmıştır. (Sabuncuoğlu, l998: 186).
Psikolojik anlamda stres, kişiye özgü ve biricik olan
bireysel bütünlüğü zorlayan,bozan etkendir. (Batlaş, 1999: 31)
Modern toplum hastalığı olarak ifade edilen stres,
aslında günlük hayatın bir parçasıdır. Kişilerde gerilim yaratan olaylar, eski
çağlardan beri süregelmiştir. İnsanların mağarada yaşam dönemlerinde yırtıcı
hayvanlarla yada kendi aralarındaki savaş sırasında yaşanan gerilim yaratıcı
olaylar, günümüzde teknolojik, ekonomik, politik ve sosyal konularda hızlı değişimlerle devam etmektedir.
(Sabuncuoğlu, 1998: 185)
Son zamanlarda örgütsel psikoloji ile uğraşan bilim
adamları stres ile ilgili olarak çalışmaya ve bunu önleyici tedbirler üzerinde
fikirler, yenilikler getirmeye başlamışlardır. Bunun da iki nedeni
bulunmaktadır. Birincisi stresle ilgili hastalıkların salgın bir biçimde
artmasıdır. Bugün dünyanın bir çok ülkesinde doktora başvuran hastaların % 50
‘sinin ardında yatan neden stres faktörü ile ilgilidir. Aynı zamanda fiziksel
hastalıkların % 80’i duygusal olmakta, diğer bir deyimle stresler sonucu
oluşmaktadır. (Sabuncuoğlu, 1998: 185)
Stres kaynakları; stres yaratan faktörler, stres
vericiler, stres nedenleri, stresörler, stres yapıcılar olarak da
adlandırılmaktadır. Kaynaklarda değişik sınıflandırılan stres kaynakları genel
olarak iç ve dış olarak ikiye ayrılabilir. İç stres kaynakları kişinin kendi
kişiliği, geçmiş yaşantıları, düşünce yapısı, fizyolojik ve pisikolojik
özellikleri, olaylara yaklaşım tarzı ile alakalıdır. Dış etkenler ise kişinin
dışında, kendi tesiri olmadan gelişen ve onu etkileyen, bulunduğu yer, zaman,
fizik çevre ile alakalıdır.
Ancak günümüzde insanlığın tamamen yerleşik hayata
geçmesi, buna bağlı olarak örgütsel yapının gelişimi ve küreleşme sonucunda
stres kaynakları üç ana başlıkta toplanmıştır. Bunlar;
1. İş (Örgüt) İle İlgili Stres Kaynakları
2. Kişi (Birey) İle İlgili Stres Kaynakları
3. Dış (Fizik) Çevre İle İlgili Stres Kaynaklarıdır.
ÖRGÜTSEL STRES KAYNAKLARI MODELİ
Başarana göre örgütsel davranış, iş görenin örgütün
işlevsel ve toplumsal çevreleri ile etkileşiminin ürünüdür. ( Aydın, 2002: 29)
İş gören ile örgütün işlevsel ve toplumsal çevresi
arasında doğrudan bir ilişki vardır ve bunlar birbirleriyle tümleşik bir
bütündür. İş görenler örgütteki işlevsel ve toplumsal çevre ile etkileşerek
örgütsel davranışı gerçekleştirirler. İş görenler bu etkileşim içinde aynı
zamanda istenmeyen davranışlarda gösterebilirler. Stres kavramı iş görenin
kendisi, işlevsel çevresi ve toplumsal çevresi ile yakından ilgilidir. İş gören
davranışını etkileyen ve iş görenin işlevsel ve toplumsal çevreyle etkileşmesi
sürecinde ortaya çıkan bir kavram olduğundan, örgütsel stres kaynaklarının da
örgütsel davranış modeline uygun olarak kurulması gerekmektedir. Aşağıda
örgütsel stres kaynakları modeli yer almaktadır. (Aydın, 2002: 29)
Stresörler,örgütsel faktörler, fiziksel çevre şartları
olarak üç şekilde gruplandırılabilir (Sabuncuoğlu, 1998:189).
Schermeron’a göre; bir işgörenin işe karşı tutum ve
davranışlarını etkileyen kişisel, işle ilgili ve iş dışı etkenler aşağıda
görülmektedir (Aydın,2002:26).
Potansiyel Stres Kaynakları
A. İş İle İlgili Faktörler
İşlerin monoton olması, örgüt ikliminin olumsuz
olması, bireyin çalıştığı alanda ( masa, büro, bölüm) değişiklik yapılması,
vardiyalı çalışma, otokratik yönetim politikası, organizasyon yapısının matriks
olması, iletişim sistemi, denetim sistemi, eğitim olanakları, gelişme ve
değişmelere yetersizlik, çalışma koşulları ( ücret, işe devam, izin, vb), iş
güvenliği, yükselme dengesizliği, kariyer beklentilerinin yerine gelmemesi,
grupta birliğin ve desteğin olmaması vb. faktörler de stres kaynağı olarak
bilinmektedir (Sabuncuoğlu, 1998: 191).
Schafer’e göre ise İş stresinin kaynakları aşağıdaki
şekilde sınıflandırılmıştır. ( Aydın, 2002: 24):
Örgütsel Siyasa
• Adaletsiz ve yetersiz performans değerlendirme
• Adaletsiz ödeme
• Keyfi ve
belirsiz politikalar
• İşin dönerli
olarak verilmesi
• İdealist iş
tanımları
Örgütsel Yapı
• Aşırı
merkeziyetçilik, karara katılmada yetersizlik
• Gelişme veya ilerleme fırsatının azlığı
• Aşırı biçimsellik
• Emeğin
bölünmesi ve aşırı uzmanlaşma
• Örgütteki birimlerin birbirine bağımlı olması
Örgütsel süreç
• Zayıf iletişim
• Performansa ilişkin dönüt eksikliği
• Amaçların belirsizliği veya çatışması
• Temsilcilerin etkisizliği
• Yetiştirme programları
Aşağıda Örgüt ile ilgili boyutlar örgütsel siyasalar,
yapı, fiziksel koşullar ve süreçler olarak gösterilmiştir.( Aydın, 2002: 28 )
Makro Düzeyde Örgütsel Stres Kaynakları
İŞ GEREKLERİ VE ROL ÖZELLİKLERİ
Çalışma Koşulları
• Kalabalık
• Gizliliğin korunması
• Mekan düzenlemenin kötü olması
• Zehirli kimyasal maddelerin varlığı
İş Koşulları
• Güvenlik tehlikesi
• Hava kirliliği
• Radyasyon
• Gürültü ve titreşim
• Aydınlatma
• Isınma ve havalandırma
Kişiler arası ilişkiler
• Adaletsiz ve saygısız deneticiler
• Kabul ve tanınma yoksulluğu
• Güven yoksulluğu
• Yarışma ( Rekabet )
• Temsil sorumluluklarında güçlük
• Gruplar arası ve grup içi çatışmalar
İş Gerekleri
• Rutin iş
• Zaman baskısı ve acele iş teslimatı
• İşin çok az beceri gerektirmesi
• Başka kişilerden sorumlu olma
• Eksik istihdam, fazla istihdam
Rol Özellikleri
• Rol çatışması
• Rol belirsizliği
• Rolün az veya fazla olması
• Rol- statü uyumsuzluğu
B.Birey İle İlgili Faktörler
Kişilik
Çalışan bireyler için önemli bir stres kaynağı da
kişisel etkenlerdir. Gereksinimler, kapasite (yetenekler) ve kişilik gibi
bireysel özellikler, iş görenlerin iş durumlarını algılama ve tepkide bulunma
biçimleri üzerinde etkili olmaktır. (Aydın, 2002: 26)
En önemli bireysel stres kaynağı kişilik özelliğidir.
Kişilik analiz ve stres ilişkisinde ilk ciddi çalışma Rosenman ve Friedman
tarafından 1974 yılında ortaya konmuştur. Çalışmalarındaki kişilikler A ve B
tipi olarak belirlenmiş, bunlara yönelik çeşitli özellikler tanımlanmıştır.
(Sabuncuoğlu, 1998: 192)
Kişinin çevresini nasıl algıladığı, çevresel
değişimlere ve ilişkilere gösterdiği tepki onun kişiliğiyle ilgilidir. İşletmeler
çalışanlarını bu kişilik tiplerine bakarak değerlendirebilirler.
A tipi kişilik özellikleri
Yükselme ve başarı hırsı, başkalarıyla yarışmak,
heyecanlılık, duygusallık, acelecilik, zamana karşı yarışmak, saldırganlık
(agresif), işleri hemen bitirme eğilimi, işlere aşırı bağlılık, hareketlerin ve
konuşmanın hızlı olması, çabuk öfkelenmek, bir güne bir çok iş sığdırma,
sabırsızlık, yanındakilerin yeterince çalışmadığından yakınmak, insan
ilişkilerinin zayıf oluşu, dinlenmeyi sevmemek, kişisel ve sosyal yaşantıya
zaman ayırmamak, planlamayı zaman kaybı olarak görmek, kuyrukta beklemekten
sıkılmak, başkasının sözlerini kesmek, yerinde durmamak ve otururken ayaklarını
oynatmak. (Sabuncuoğlu, 1998: 192)
A Tipi davranışa sahip kişiler iş başında ve iş
dışında daha çok stresli olan kişilerdir. Bu tip kişilerin koroner yetmezliğine
yakalanma riskleri, diğerlerine göre iki kat daha fazladır. (Sabuncuoğlu, 1998:
192)
A Tipi Davranış:
Friedman ve Rosenman 1950’li yıllarda A tipi davranış gösteren kişilik
tipini saptadılar. Bu tipin özellikleri şunlardır: (Taştan, 2002: 2)
* Zamanı iyi kullanma konusunda hassastırlar.
* Oldukça saldırgan ve rekabetçidirler.
* Sürekli hareket etmeyi severler ve hızlı yemek yemek
alışkanlığındadırlar
* Aynı anda iki işi yapmak isterler.
* Sabırsızdırlar ve beklemekten nefret ederler.
* İşe yöneliktirler ve işi zamanında bitirmeye önem
verirler.
* Rakamlarla boğuşurlar ve başarıyı kazanma
derecelerini ölçmeye çalışırlar.
* Güçlü bir motivasyonları vardır.
* Kendilerine aşırı güvenleri vardır.
* İşlerinde yüksek kaygı taşırlar.
* Çabuk karar verirler.
* Randevularına tam saatinde giderler ve başkalarında
da aynı duyarlılığı isterler.
* Duyarlı bir kişilik yapıları vardır.
* Enerjilerini planlarlar.
* Az dinlenir, az spor yaparlar.
* Orkestra şefli kişilik yapısındadırlar.
2. B tipi
kişilik özellikleri
İş konusunda
çok rahat olmak, zaman ve başarı ile pek ilgilenmemek, işte kalite arayışı,
başkalarıyla yarışmamak, sakin ve açık konuşmak, kendisinden emin olmak,
sağlığına düşkün ve boş vakti bol olmak, çevreye açık ve sosyal yaşamı seven
bir özellik taşımak. (Sabuncuoğlu, 1998: 192)
Friedman ve Rosenman’
a göre; B Tipi Davranış özellikleri şunlardır: (Taştan, 2002: 2-3)
• İvedilik ve sabırsızlık düşünceleri yoktur.
• Gösteri meraklısı değildirler ve sorulmadıkça
başarılarını ve yaptıklarını tartışma ihtiyacı duymazlar.
• Oyunu yarışmak için değil, hoşça zaman geçirmek için
severler.
• Suçluluk duymadan dinlenirler.
• Sosyal değerler için fazla kaygılanmazlar.
• Zaman esiri olmazlar.
• Ekiple kolayca çalışırlar.
• Karar vermede aceleci değildirler.
• Özel hayatları ile iş hayatları arasında kolayca
sınır koyabilirler.
• Eve döndüklerinde günlük hayattan tamamen
uzaklaşabilirler.
Psikologlar açısından stres, onu zihninde taşıyan
kişiye aittir. Hepimiz günlük, basit gözlemlerimizden, aynı olaya farklı
kişilerin farklı tepki ve yaklaşımlarının olduğunu biliriz. Bu farklılık
zihinsel şartlardan, sosyal şartlara kadar uzanan değişkenlerden kaynaklanır.
Hatta biliriz ki, biz bir gün dış ortamdan gelen uyaranlara gülüp geçerken, bir
başka gün aynı olaylara sert tepkiler verebiliriz. Bu sebeple stres olgusu
incelenirken, stres verici durumlar kadar onlarla karşılaşan bireyin psikolojik
özelliklerinin de ele alınması ve değerlendirilmesi önem taşır. Stres ve stres
vericilerin insana etkisi söz konusu olunca, insanın psikolojik bütünlüğünü
oluşturan düşünce, duygu ve davranışlarını anlamaya, tanımaya gerek vardır.
(Batlaş, 1999: 32)
Stres tepkisi, ortamda ne olduğuna bağlı olarak değil,
insanın olana nasıl tepki verdiğine bağlı olarak ortaya çıkar. Hissettiklerimiz
esas olarak düşündüklerimiz paralelindedir. Bu sebeple stres belirli insanla
belirli olayın etkileşiminde ortaya çıkar. (Batlaş, 1999: 32)
Aşağıda kişilik tipi ölçeği verilmiştir. (Aydın, 2002,
33-34)
KİŞİLİK TİPİ ÖLÇEĞİ
Ölçekte gündelik yaşamdaki davranışlara ilişkin
ifadeler verilmiştir. Her ifadeye ilişkin davranışlarınızı gözden geçirerek, bu
davranışı ne derece gösterdiğinizi, ilgili paranteze ( x ) işareti koyarak
belirleyiniz.
Değerlendirme: (Lütfen işaretlediğiniz seçeneğin
karşısında bulunan rakamları her bir seçenek için toplayarak genel toplamınızı
bulunuz ve bu rakamı soru sayısı olan 25’ e bölerek ortalamanızı bulunuz.
Ortalamanızın aşağıdaki aralıklardan hangisine uygun düştüğüne karar vererek
kişilik tipinizi bulunuz)
1.0-2.59 B Tipi
2.60-3.39 Karma Tip
3.40-5.00 A Tipi
Diğer Faktörler
Algılama farklılıkları, geçmiş tecrübeleri, aile
düzenin bozuk oluşu, boşanma, ölüm,
taşınma ve ekonomik sorunlar, kişinin kendisi ile ilgili diğer faktörler olarak
sayılabilir.
Aileyi etkileyen stres etkenleri sonucunda anne
babanın etkilenmesi ve bazı psikolojik sorunların oluşması olağandır. Aslında
her bir stres etkenine karşı farklı bazı belirtiler oluşmasına karşın, genel
olarak anne babada oluşabilecek belirtiler şu şekilde sıralanabilir: (Aydınlı,
2002: 88-89)
√ Anne babada depresyon
√ Hayata karşı isteksizlik
√ Kendi bakımında azalma
√ İş motivasyonunda azalma
√ Ailesine olan ilgide azalma
√ Uyku ve iştah değişiklikleri
√ Konsantrasyon düşüklüğü
√ Çabuk sinirlenme
√ Tahammülsüzlük
√ Çocukları sevgi ve duygusal ihtiyacını
karşılayamama
√ Yalnızlığa eğilim
√ Sosyal çevrelerinde uyumsuzluklar
√ Halsizlik
√ Yorgunluk
√ Madde bağımlılığına eğilim
√ Aileye ayrılan vakitte azalma vb. gibi birçok
belirtiyi anne baba gösterebilir.
Anne babadaki bu tür değişikliklerin işlendiği bir
aile yapısının, o ailede yaşayan
bireylere ve elbette ki çocuklara çok önemli etkileri olacaktır. Bu etkileri
kısa vadede ve uzun vadede etkiler olarak ikiye ayırabiliriz. (Aydınlı, 2002:
89)
C. İş Dışı Faktörler
Bunlar ekonomik, politik ve teknolojik
belirsizliklerdir. Ekonomik belirsizlikler, iş yaşamında değişiklikler sonucu
ortaya çıkar. Ekonomik dalgalanmalarla ortaya çıkan işsizlik, düşük ücret,
haftalık çalışma saatlerinin azaltılması gibi durumlar ekonomik belirsizliğin
yarattığı strese örnek olabilir. (Taştan, 2002: 4)
Politik belirsizlikler, durağan politik sisteme sahip
ülkelerde görülmez, fakat iktidar değişmelerinin yaşandığı ülkelerde
güvensizlik ve dolayısıyla da strese neden olur. (Taştan, 2002: 4)
Teknolojik belirsizlikler, bilgisayarların, robotların
ve otomasyon sağlayan makinelerin gelmesiyle, çalışanların beceri ve
deneyimlerini gereksiz kılar ve böylece stres kaynağı oluşturur.( Taştan, 2002:
4)
İş dışı olan ancak bireyi işinde de etkileyen
stresleri ise ailevi olaylar (yeni bir çocuğun doğumu gibi), ekonomik durum
(beklenmedik bir harcama yapılmak zorunda kalınmak) ve kişisel ilişkilerdir
(önceden uğraşılan bir hobiden vazgeçmek) (Aydın, 2002: 27).
Thomas Holmes ve Richard Rahe tarafından geliştirilen yaşam olayları ölçeğine (Stres Envanterine) göre stres
yaratan değişmeler aşağıda sıralanmıştır. (Aydın, 2002: 14-15)
DEĞERLENDİRME
0- 149 Puan: Düşük derecede stres
149-299 Puan: Orta derecede stres
300’den yukarı: Yüksek derecede stres
İnsan yaşamındaki büyük değişiklikler, izleyen yıl
içinde strese bağlı hastalıklara yakalanma riskini de arttırmaktadır. Yukarıdaki
ölçeğe göre 150-199 arasında puan alan kişilerin bir yıl içinde hastalanma
riski % 37; 200-299 arasında puan alanların %51; 300’ün üzerinde puan alanların
hastalık riski ise % 79 olarak bulunmuştur. (Aydın, 2002: 159
Sonuç
Stresin kaynakları konusunda çok çeşitli fikirler
ortaya konduğu açıktır. Ancak bireylerin her birinin kendisine özgü doğuma,
büyüme, gelişme, yaşama farklılığı olduğundan, hatta fizyolojik ve psikolojik
yapı farklılıkları olduğundan kesin bir ortak sonuca varılmaktadır. Olayların
her bir şahıs üzerindeki tesiri farklıdır. Ancak şu bir gerçektir ki bireyler
büyük veya küçük tüm değişiklikte olumlu veya olumsuz olarak strese maruz
kalır. Aslında stres farklılığa, değişime olumlu veya olumsuz karşılık
vermektir
KAYNAKÇA
Aydın, İnayet Pehlivan, İş Yaşamında Stres. Ankara:
Pegem A, 2002.
Aydınlı, Hasan.. Sık Sorulan Sorular ve Cevaplar.
İstanbul: Zambak, 2002.
Batlaş, Acar, Zuhal Batlaş. Stres ve Başa çıkma
yolları. İstanbul: Remzi, 1999.
Sabuncu oğlu, Zeyyat, Melek Tüz. Örgütsel Psikoloji
Bursa: Alfa, 1998.
Taştan, Seçil, Stres ve Stres Yönetimi. www.insan
kaynakları. Gokceada. Com/stres.html
*Başkomiser, Polis Akademisi
Başkanlığı, Malatya Polis Meslek Yüksek Okulu
**Başkomiser, Polis
Akademisi Başkanlığı, Malatya Polis Meslek Yüksek Okulu